Thơ như là mĩ học của cái khác – nhìn từ bài thơ Mùi thời gian của Vũ Thiên Kiều
1. Đặt vấn đề
Trong nghiên cứu thi ca, nhà phê bình Đỗ Lai Thúy từng gợi mở một cách nhìn giàu sức gợi: “Thơ là mĩ học của cái khác”. Nhận định này không chỉ khẳng định bản chất sáng tạo của thơ ca mà còn nhấn mạnh vai trò của sự khác biệt trong việc tạo nên giá trị thẩm mĩ. Từ góc nhìn ấy, bài thơ Mùi thời gian của Vũ Thiên Kiều có thể xem là một văn bản tiêu biểu, không chỉ bởi chiều sâu cảm xúc mà còn bởi cách tổ chức hình tượng và ngôn ngữ mang đậm dấu ấn riêng.
Bài viết này tiếp cận Mùi thời gian từ phương diện “cái khác” trong thơ, đồng thời chỉ ra khả năng tích hợp các chức năng của văn học trong một tác phẩm trữ tình hiện đại, qua đó gợi mở hướng giảng dạy và ôn luyện học sinh giỏi Ngữ văn.
2. “Cái khác” – bản chất thẩm mĩ của thơ ca
“Cái khác” trong thơ không phải là sự lập dị hay tách rời hiện thực, mà là cách cảm nhận và biểu đạt hiện thực theo một logic nghệ thuật riêng. Thơ, với hình thức tổ chức ngôn từ đặc biệt, cho phép nhà thơ “lạ hóa” thế giới quen thuộc, khiến những điều tưởng như bình thường trở nên mới mẻ, giàu sức gợi.
Chính vì vậy, văn học nói chung và thơ ca nói riêng luôn là nghệ thuật của sự độc đáo. Mỗi nhà thơ, bằng cá tính sáng tạo của mình, để lại “vân tay” riêng trong ngôn ngữ và hình tượng. Đó là nền tảng để hiểu nhận định “thơ là mĩ học của cái khác” như một tuyên ngôn về bản chất sáng tạo và giá trị thẩm mĩ của thơ ca.
3. “Cái khác” trong Mùi thời gian của Vũ Thiên Kiều
3.1. Cái khác trong cảm nhận thời gian
Một trong những điểm độc đáo nổi bật của Mùi thời gian là cách cảm nhận thời gian. Thời gian trong bài thơ không được đo bằng năm tháng mà được cảm nhận bằng “mùi” – mùi áo, mùi thư, mùi ký ức, mùi của người thương đã vắng bóng. Cách cảm nhận này khiến thời gian – một khái niệm trừu tượng – trở nên hữu hình và ám ảnh qua giác quan khứu giác.
Việc “lạ hóa” thời gian bằng mùi hương không chỉ tạo nên giá trị thẩm mĩ mới mẻ mà còn giúp người đọc cảm nhận sâu sắc nỗi nhớ và sự thủy chung bền bỉ của nhân vật trữ tình. Đây chính là biểu hiện rõ nét của “cái khác” trong thơ.
3.2. Cái khác trong hình tượng người phụ nữ
Mùi thời gian viết về thân phận người phụ nữ sau chiến tranh – một đề tài không mới. Tuy nhiên, điểm khác biệt của bài thơ nằm ở cách khắc họa nhân vật “chị”. Không bi lụy, không than vãn, người phụ nữ hiện lên trong sự lặng lẽ, âm thầm sống cùng ký ức. Những hành động đời thường như mở rương, đọc thư trở thành biểu hiện của một tình yêu thủy chung và một nỗi đau hóa lắng sâu theo năm tháng.
Cách biểu đạt ấy tạo nên vẻ đẹp nhân văn riêng: nỗi đau không ồn ào mà dai dẳng, thấm sâu, khiến người đọc rung động bởi chính sự im lặng.
3.3. Cái khác trong hình thức nghệ thuật
Bài thơ được viết theo thể thơ tự do, nhịp điệu chậm, phù hợp với dòng hồi ức miên man của nhân vật trữ tình. Ngôn ngữ thơ có nhiều kết hợp lạ như “mùi thời gian”, “chiếc đàn mưa”, “mồ hôi cười”… Những sáng tạo này mở ra nhiều khoảng trống tiếp nhận, cho phép người đọc tham gia đồng sáng tạo trong quá trình cảm thụ.
4. Tích hợp các chức năng của văn học
Không chỉ dừng lại ở chức năng thẩm mĩ, Mùi thời gian còn thể hiện rõ chức năng giáo dục và giao tiếp của văn học. Bài thơ như một lời sẻ chia nhẹ nhàng về giá trị của thời gian và tình yêu, nhắc nhở con người biết trân trọng những gì đã qua và đang có. Qua đó, tác phẩm góp phần bồi dưỡng cảm xúc nhân văn cho người đọc, đặc biệt là thế hệ trẻ.
5. Kết luận và gợi mở giảng dạy
Với cách cảm nhận thời gian độc đáo, hình tượng nhân vật giàu chiều sâu và hình thức nghệ thuật sáng tạo, Mùi thời gian của Vũ Thiên Kiều là minh chứng sinh động cho nhận định “thơ là mĩ học của cái khác”. Bài thơ không chỉ có giá trị nghiên cứu mà còn rất phù hợp để đưa vào giảng dạy và ôn luyện học sinh giỏi, giúp học sinh nhận ra rằng thơ ca luôn bắt đầu từ cái riêng để chạm tới cái chung của con người.
.jpg)
Comments